Spór zbiorowy według ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o rozwiązywaniu sporów zbiorowych (Dz. U. z dnia 26 czerwca 1991 r.) to spór pracowników z pracodawcą lub pracodawcami, dotyczący warunków pracy, płac lub świadczeń socjalnych oraz praw i wolności związkowych pracowników lub innych grup, którym przysługuje prawo zrzeszania się w związkach zawodowych.

Przyczyną sporu zbiorowego mogą być tylko żądania zaspokojenia potrzeb pewnej grupy pracowników (np. zatrudnionych w jednym zakładzie pracy lub branży). Niedopuszczalne jest prowadzenie sporu o prawa przysługujące indywidualnym pracownikom, które mogą być dochodzone przed sądem.

Zgodnie bowiem z art. 1 ust. 1 ustawy przedmiotem sporu zbiorowego pracowników z pracodawcą lub pracodawcami mogą być jedynie:
-warunki pracy,
-warunki płacy,
-świadczenia socjalne,
-prawa i wolności związkowe.

Spór zbiorowy mogą rozpocząć i prowadzić pracownicy, pracodawcom takie prawo nie przysługuje. W trakcie sporu obie jego strony są reprezentowane przez właściwe organizacje: związki zawodowe (pracownicy) i organizacje pracodawców (pracodawcy). Ustawa z dnia 23 maja 1991 roku o rozwiązywaniu sporów zbiorowych określa kilka etapów rozwiązywania sporów zbiorowych: rokowania, mediacje, arbitraż, strajk.

Pierwszym są rokowania pomiędzy stronami sporu. Jeżeli rokowania nie zakończą się porozumieniem, drugim etapem jest mediacja. Mediacja jest obowiązkowa i dopiero jej niepowodzenie uprawnia do zorganizowania strajku. Strona prowadząca spór może jednak zrezygnować ze strajku i poddać spór rozstrzygnięciu przez arbitraż społeczny.

Rokowania

Rokowania to pierwszy etap rozwiązywania sporów zbiorowych. Spór zbiorowy trwa od dnia, w którym organizacja reprezentująca pracowników zwróciła się do pracodawcy z żądaniami, jeśli pracodawca nie uwzględnił wszystkich oczekiwań w terminie określonym w wystąpieniu. W takiej sytuacji pracodawca powinien niezwłocznie podjąć rokowania, aby rozwiązać spór w drodze porozumienia, a także powiadomić o powstaniu sporu zbiorowego Okręgowego Inspektora Pracy. Jeśli strony nie będą mogły uzgodnić wspólnego stanowiska, rokowania kończą się podpisaniem protokołu rozbieżności. Jeśli strona będzie podtrzymywać swoje żądania, spór będzie kontynuowany z udziałem mediatora.

Mediacja

Mediacja to drugi etap rozwiązywania sporów zbiorowych. Jeśli rokowania nie przyniosą porozumienia, strony sporu wspólnie wybierają mediatora. Może nim być osoba z listy mediatorów ustalonej przez Ministra Pracy i Polityki Społecznej (lista dostępna na stronie Ministerstwa Pracy i Polityki Społecznej http://www.mpips.gov.pl). Jeżeli strony sporu
zbiorowego nie porozumieją się w ciągu 5 dni w sprawie wyboru mediatora, dalsze postępowanie jest prowadzone z udziałem mediatora wskazanego, na wniosek jednej ze stron, przez Ministra Pracy i Polityki Społecznej ze wspomnianej listy. Postępowanie mediacyjne kończy się podpisaniem przez strony porozumienia, a w razie nieosiągnięcia porozumienia -
sporządzeniem protokołu rozbieżności ze wskazaniem stanowisk stron. Brak porozumienia w postępowaniu mediacyjnym daje prawo do podjęcia strajku. Strony mogą jednak zdecydować się na poddanie sporu arbitrażowi społecznemu.

Arbitraż społeczny

To nieobowiązkowy etap rozwiązywania sporów zbiorowych. W przypadku fiaska rokowań i mediacji, podmiot reprezentujący w sporze interesy pracowników może - nie korzystając z prawa do strajku – zwrócić się do kolegium arbitrażu społecznego. Jeżeli spór dotyczy tylko jednego zakładu pracy, rozpoznaje go kolegium arbitrażu społecznego przy sądzie wojewódzkim, w którym utworzony jest sąd pracy i ubezpieczeń społecznych. Spór wielozakładowy rozpoznaje Kolegium Arbitrażu Społecznego przy Sądzie Najwyższym. Kolegium powoływane jest do rozpoznania określonej sprawy i to tylko w takim zakresie, w jakim była ona przedmiotem postępowania w poprzednich fazach sporu zbiorowego. Orzeczenie wydane w sprawie wiąże strony tylko wtedy, gdy zgodziły się one na to najpóźniej na początku pierwszego posiedzenia.

Ostatecznym środkiem rozwiązania sporu zbiorowego jest strajk. Jednak nie wolno go ogłosić dopóty, dopóki nie zostaną wyczerpane możliwości rozwiązania sporu w rokowaniach i mediacji (ewentualnie arbitrażu). Bez zachowania tych zasad strajk wolno zorganizować tylko wtedy, gdy pracodawca bezprawnie uniemożliwił przeprowadzenie rokowań lub mediacji, a także gdy rozwiązał on stosunek pracy z prowadzącym spór działaczem związkowym.