Działalność gospodarczą w Polsce prowadzić można w wielu formach. Podstawową jest jednoosobowa działalność prowadzona na podstawie wpisu do gminnej Ewidencji Działalności Gospodarczej. Częstokroć okazuje się jednakże, iż forma ta jest bądź niewystarczająca, bądź też do dalszej działalności niezbędna jest dodatkowa pomoc.  W odpowiedzi na powyższe zapotrzebowanie, polski ustawodawca przewidział możliwość założenia jednej z sześciu typów spółek handlowych, albo zawarcia umowy spółki cywilnej. Ponadto w obrocie funkcjonuje spółka europejska. Każdy typ spółki przewidziany i dostosowany został do innych celów gospodarczych.

Spółki handlowe dzielą się na spółki osobowe, do których zaliczamy: spółkę jawną, spółkę partnerską, spółkę komandytową oraz spółkę komandytowo-akcyjną, oraz na spółki kapitałowe, którymi są: spółka z ograniczoną odpowiedzialnością, spółka akcyjna oraz spółka europejska z siedzibą w Polsce.

W niniejszym artykule postaram się je pokrótce scharakteryzować, by ułatwić wybór najodpowiedniejszej formy prawnej dla Państwa działalności. Kolejne artykuły zaś poświęcone zostaną szczegółowym zagadnieniom z materii prawa spółek.

Spółka ta nie jest zaliczana do spółek handlowych, w praktyce bowiem stanowi formę umowy określającej formy, cele oraz zasady współpracy jej wspólników będących przedsiębiorcami – bądź osobami fizycznymi prowadzącymi działalność gospodarczą, bądź spółkami handlowymi. Spółka cywilna posiada jednakże odrębny od wspólników numer NIP oraz REGON. Podmiotami stosunków cywilnoprawnych są wszakże wspólnicy spółki, nie zaś sama spółka. Umowę spółki zawiera się w zwykłej formie pisemnej, a spółka nie jest wpisywana do Krajowego Rejestru Sądowego, czy też Ewidencji Działalności Gospodarczej.

Spółka cywilna przeznaczona jest do prowadzenia działalności gospodarczej w mniejszym zakresie głównie przez kilku wspólników będących przedsiębiorcami. Do założenia spółki wymagany jest udział co najmniej dwóch osób, brak jest natomiast określenia wysokości wkładów.  Majątek wniesiony do spółki cywilnej nie staje się jej własnością, a objęty zostaje bezudziałową wspólnością wszystkich wspólników. Jego podział możliwy jest dopiero po ustaniu spółki. Podobnie dzieje się z wypracowanym przez spółkę zyskiem, z tym że, jeżeli spółka zawarta jest na czas dłuższy, zysk może być dzielony z końcem każdego roku obrotowego. Za zobowiązania spółki wspólnicy odpowiadają całym swoim majątkiem.

Spółka cywilna, może być przekształcona w spółkę jawną. Przekształcenie wymaga zgłoszenia do sądu rejestrowego przez wszystkich wspólników. Jeżeli przychody netto spółki cywilnej w każdym z dwóch ostatnich lat obrotowych osiągnęły wartość powodującą, zgodnie z przepisami o rachunkowości, obowiązek prowadzenia ksiąg rachunkowych, zgłoszenie jest obowiązkowe i powinno nastąpić w terminie trzech miesięcy od zakończenia drugiego roku obrotowego. Ustawa o rachunkowości stanowi zaś, iż księgi rachunkowe muszą prowadzić podmioty, jeżeli ich przychody netto ze sprzedaży towarów, produktów i operacji finansowych za dany rok obrotowy wyniosą co najmniej równowartość w walucie polskiej 800.000 euro.

Jest podstawową spółką osobową, dlatego też została szczegółowo uregulowana w Kodeksie spółek handlowych. Dzięki czemu regulując pozostałe spółki osobowe ustawodawca częstokroć odsyła do przepisów o spółce jawnej.

Spółka jawna, jak każda spółka osobowa, posiada zdolność prawną oraz zdolność do czynności prawnych, a także zdolność sądową. Dzięki czemu spółka ta może być podmiotem praw i obowiązków, nabywać je i zbywać, a także występować we własnym imieniu w sprawach sądowych i administracyjnych. Wkłady wniesione przez wspólników stają się majątkiem spółki.

Spółka powstaje nie z chwilą podpisania umowy, a dopiero wraz z rejestracją w Krajowym Rejestrze Sądowym. Koszt rejestracji spółki to: 750 zł – opłata sądowa oraz 250 zł – opłata za ogłoszenie o wpisie w Monitorze Sądowym i Gospodarczym. W spółce jawnej, jako wpisanej do rejestru, można ustanowić prokurę. Powyższe dotyczy wszystkich spółek osobowych.

Za zobowiązania spółki odpowiedzialność ponoszą solidarnie wspólnicy i spółka. Z tym że odpowiedzialność wspólników jest subsydiarna, co oznacza, iż egzekucja z majątku wspólników będzie mogła być prowadzona dopiero, gdy egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna.

Każdy wspólnik uprawniony i obowiązany jest do prowadzenia spraw spółki i do jej reprezentowania. W sprawach przekraczających zwykłe czynności spółki wymagana jest jednakże jednomyślna uchwała wspólników.

Sposób udziału wspólników w zysku oraz stracie spółki określany jest w umowie, z tym że wspólnik nie może zostać wyłączony od udziału w zysku, można natomiast wyłączyć udział niektórych wspólników w stratach.

W przypadku rozwiązania spółki przeprowadza się postępowanie likwidacyjne. Pomimo śmierci lub ogłoszenia upadłości wspólnika oraz pomimo wypowiedzenia umowy spółki przez wspólnika lub jego wierzyciela, spółka może trwać nadal pomiędzy pozostałymi wspólnikami, jeżeli umowa spółki tak stanowi lub pozostali wspólnicy tak postanowią. W umowie spółki można także zastrzec, iż na miejsce zmarłego wspólnika wstąpią jego spadkobiercy.

Spółka jawna przewidziana jest do prowadzenia działalności w większym rozmiarze, w sytuacji gdy wspólnicy nie posiadają środków na założenie spółki kapitałowej, bądź pragną w większym stopniu kontrolować działalność spółki.

Spółka ta, jak każda ze spółek osobowych, może zostać przekształcona w inną spółkę, także w spółkę kapitałową, może także łączyć się z innymi spółkami krajowymi.

Spółka partnerska może zostać założona jedynie w celu wykonywania jednego z wolnych zawodów. Partnerami w spółce mogą być np. adwokaci, aptekarze, biegli rewidenci, księgowi, lekarze i tłumacze przysięgli. Pełny katalog wolnych zawodów zamieszczono w art. 88 k.s.h.

Cechą charakterystyczną spółki jest ukształtowanie sposobu odpowiedzialności partnerów. Partner bowiem nie ponosi odpowiedzialności za zobowiązania spółki powstałe w związku z wykonywaniem przez pozostałych partnerów wolnego zawodu w spółce, jak również za zobowiązania spółki będące następstwem działań lub zaniechań osób zatrudnionych przez spółkę na podstawie umowy o pracę lub innego stosunku prawnego, które podlegały kierownictwu innego partnera przy świadczeniu usług związanych z przedmiotem działalności spółki. Umowa spółki może jednakże przewidywać, że jeden albo większa liczba partnerów godzą się na ponoszenie odpowiedzialności tak jak wspólnik spółki jawnej.

Kolejną odmiennością względem spółki jawnej jest regulacja, iż spadkobierca wspólnika może wstąpić na jego miejsce do spółki tylko, jeżeli przewiduje to umowa spółki oraz wykonuje on jeden ze wskazanych w ustawie wolnych zawodów. W spółce partnerskiej, jako w jedynej spółce osobowej, może zostać powołany zarząd. Umowa spółki partnerskiej powinna zostać zawarta w formie aktu notarialnego.

W pozostałym zakresie spółka partnerska posiada ww. cechy charakterystyczne dla wszystkich spółek osobowych.

Spółka komandytowa

To kolejna spółka osobowa o zróżnicowanym zakresie odpowiedzialności wspólników. Komplementariusze odpowiadają bowiem za zobowiązania spółki na tych samych zasadach, co wspólnicy spółki jawnej, a komandytariusze odpowiadają jedynie do określonej w umowie spółki sumy komandytowej. W zamian za ograniczenie odpowiedzialności, komandytariusze pozbawieni zostali wielu kompetencji wspólników, m.in. prawa prowadzenia spraw spółki oraz reprezentowania jej na zewnątrz, ponadto nazwiska komandytariuszy nie mogą zostać zamieszczone w firmie spółki. Złamanie tego zakazu skutkuje natomiast przywróceniem pełnej odpowiedzialności komandytariuszy za zobowiązania spółki. Umowa spółki może wyłączać nawet konieczność uzyskania zgody komandytariusza na dokonanie przez komplementariuszy czynności przekraczających zwykły zakres.

Z przedstawionej charakterystyki spółki wynika, iż przeznaczona jest ona do sytuacji, w których część wspólników dysponuje kapitałem, część natomiast pragnie rozpocząć dopiero działalność posiadając wiedzę, umiejętności, pomysł, ale nie dysponujących odpowiednimi środkami finansowymi.

Spółka komandytowo-akcyjna

W swojej konstrukcji zbliżona jest, z jednej strony do spółki komandytowej, z drugiej zaś do spółki akcyjnej. W spółce tej, bowiem obok komplementariuszy występują akcjonariusze posiadający akcje spółki. Spółka komandytowo-akcyjna posiada zatem kapitał zakładowy, który wynosić musi minimum 50.000 zł. W spółce tej także odbywają się walne zgromadzenia akcjonariuszy i możliwe jest powołanie rady nadzorczej.

Pozycja akcjonariusza w omawianej spółce przypomina pozycję komandytariusza w spółce komandytowej, z tą różnicą, iż akcjonariusz nie ponosi żadnej odpowiedzialności za zobowiązania spółki, poza ryzykiem związanym ze zmianą wartości rynkowej posiadanych przez niego akcji.

Spółka niniejsza będąc spółką osobową stanowi jednak formę pośrednią pomiędzy spółkami osobowymi a spółkami kapitałowymi. Co ważne w niektórych państwach spółka komandytowo-akcyjna zaliczana jest do spółek kapitałowych, również w Polsce zgłaszane są postulaty zmiany charakteru tej spółki. Z uwagi na powyższe spółka ta, jako jedyna spółka osobowa, może brać udział w transakcjach transgranicznego łączenia się spółek kapitałowych, nie może być jednakże spółką przejmującą.

Przeznaczeniem tego typu spółek osobowych jest dokapitalizowanie rodzinnych przedsiębiorstw poprzez emisję akcji. Osoby prowadzące przedsiębiorstwo – komplementariusze zachowują bowiem przeważający wpływ na prowadzenie spraw spółki, zyskują przy tym fundusze na rozwój przedsiębiorstwa, wnoszone przez akcjonariuszy, którzy najczęściej nie są związani z dotychczasowym przedsiębiorstwem i komplementariuszami.

Ta forma działalności gospodarczej wykorzystywana jest również do ochrony przed osobistą odpowiedzialnością za zobowiązania spółki. Dzieje się tak, gdy komplementariuszem jest spółka kapitałowa. Ewentualna upadłość spółki komandytowo-akcyjnej nie spowoduje negatywnych konsekwencji dla jej akcjonariuszy, chronieni będą również wspólnicy, bądź akcjonariusze spółki kapitałowej – komplementariusza, nie ponoszą oni, bowiem odpowiedzialności za zobowiązania takiej spółki.

Spółka z ograniczoną odpowiedzialnością

Spółka posiada osobowość prawną, ponosi pełną odpowiedzialność za zaciągnięte przez nią zobowiązania. Wspólnicy nie ponoszą takiej odpowiedzialności, w niektórych jednakże sytuacjach, za zobowiązania spółki mogą ponosić odpowiedzialność członkowie jej zarządu (zob. art. 299 k.s.h.). Spółka z o.o. może zostać zawiązana przez jednego wspólnika, za wyjątkiem sytuacji, w której jedynym wspólnikiem byłaby inna jednoosobowa spółka z o.o.

Spółka z o.o. powstaje z chwilą wpisania do Krajowego Rejestru Sądowego, jednakże w okresie pomiędzy wpisem do rejestru a podpisaniem umowy spółki, funkcjonuje w formie spółki z o.o. w organizacji. Spółka taka nie posiada osobowości prawnej, może jednak we własnym imieniu nabywać prawa, w tym własność nieruchomości i inne prawa rzeczowe, zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywana. Jej status zatem zbliżony jest do spółek osobowych. Z chwilą wpisu do rejestru spółka z o.o. wstępuje we wszystkie prawa i obowiązki spółki w organizacji. Spółkę należy zgłosić do rejestru w terminie 6 miesięcy od dnia zawarcia umowy spółki, w przeciwnym razie umowa ulega rozwiązaniu. Opłata sądowa od wniosku o rejestrację spółki kapitałowej wynosi 1.000 zł, a opłata za ogłoszenie w Monitorze Sądowym i Gospodarczym 500 zł.

Spółka z o.o. musi posiadać kapitał zakładowy o wysokości minimum 50.000 zł, który dzieli się na udziały, z których każdy musi mieć wartość minimum 50 zł – wartość udziału może być jednakże większa. W umowie poszczególnym wspólnikom można przyznać udziały uprzywilejowane co do prawa głosu, udziału w dywidendzie oraz udziału w podziale majątku spółki. Możliwe jest również przyznanie uprawnień indywidualnych, takich jak prawo powoływania członków organów spółki. Wspólnik może być jednakże również zobowiązany do świadczenia na rzecz spółki powtarzających się świadczeń niepieniężnych.

W czasie trwania spółki nie wolno, co do zasady, zwracać wspólnikom wniesionych wkładów tak w całości, jak i w części. Wspólnicy nie mogą otrzymywać z jakiegokolwiek tytułu wypłat z majątku spółki potrzebnego do pełnego pokrycia kapitału zakładowego. Wspólnikom nie wolno również pobierać odsetek od wniesionych wkładów, jak również od przysługujących mu udziałów. Wspólnicy mają natomiast prawo do udziału w zysku wynikającym z rocznego sprawozdania finansowego i przeznaczonym do podziału uchwałą zgromadzenia wspólników. Możliwe jest również wypłacanie zaliczek na poczet dywidendy, gdy zatwierdzone sprawozdanie finansowe spółki za poprzedni rok obrotowy wykazuje zysk

W spółce należy obowiązkowo powołać zarząd, wspólnicy tworzą zaś zgromadzenie wspólników. Organami fakultatywnymi są rada nadzorcza i komisja rewizyjna, obowiązek ustanowienia jednego z nich powstanie, gdy kapitał zakładowy przewyższa kwotę 500.000 złotych, a wspólników jest więcej niż dwudziestu pięciu. W spółkach, w których nie powołano rady nadzorczej lub komisji rewizyjnej uprawnienia nadzorcze przysługują wspólnikom.

Kodeks spółek handlowych przewiduje wymagania, jakim powinni odpowiadać członkowie organów w spółkach. Osoby takie muszą posiadać pełną zdolność do czynności prawnych oraz nie mogą być skazane prawomocnym wyrokiem za przestępstwa określone w przepisach rozdziałów XXXIII-XXXVII k.k. oraz w art. 585, art. 587, art. 590 i w art. 591 k.s.h. Członkowie organów spółki ponoszą również odpowiedzialność cywilnoprawną m.in. za podanie fałszywych danych w wymaganych prawem oświadczeniach oraz szkody wyrządzone spółce.

Spółka z o.o. może zostać zawiązana w każdym celu prawnie dopuszczalnym, nie musi to być cel związany z prowadzeniem działalności gospodarczej. Konstrukcja spółki kapitałowej oraz przysługująca jej osobowość prawna chroni wspólników przed odpowiedzialnością za zobowiązania spółki, przy jednoczesnym zachowaniu ich wpływu na prowadzenie spraw spółki.

Spółka akcyjna

Jest najbardziej rozbudowaną spółką polskiego prawa handlowego przeznaczoną do największych przedsięwzięć gospodarczych. Odnieść do niej można ww. cechy spółki kapitałowej oraz konsekwencje posiadania osobowości prawnej.

Spółka akcyjna musi posiadać kapitał zakładowy o wysokości minimum 500.000 zł, z tym że akcje obejmowane za wkłady pieniężne powinny być opłacone przed zarejestrowaniem spółki co najmniej w jednej czwartej ich wartości nominalnej. Termin dokonania pozostałych wpłat powinien być określony w statucie spółki. Kapitał zakładowy dzieli się na akcje o równiej wartości nominalnej, która może wynosić nawet 1 grosz. Akcje mogą być na okaziciela oraz imienne – na określoną osobę. Spółka może ponadto emitować obligacje, świadectwa założycielskie i użytkowe oraz warranty subskrypcyjne.

W spółce akcyjnej obowiązkowe jest powołanie zarządu, rady nadzorczej lub komisji rewizyjnej, a akcjonariusze tworzą walne zgromadzenie. Akcjonariusze nie posiadają kompetencji nadzorczych na wzór wspólników spółek z o.o. Ich wpływ na prowadzenie spraw spółki skupiony został w kompetencjach walnego zgromadzenia, m.in. powoływanie i odwoływanie członków organów, udzielanie im absolutorium, wyrażanie zgody na podejmowanie określonych w statucie czynności, zawieranie określonych tamże umów, itp. Prawo powoływania i odwoływania członków zarządu, a także wyrażania zgody na podejmowanie określonych czynności może zostać przekazane radzie nadzorczej, co dodatkowo umniejsza rolę akcjonariuszy w bieżącym zarządzie spółką.

Spółka europejska

Do spółki europejskiej z siedzibą w Polsce znajdują zastosowanie przede wszystkim przepisy dotyczące polskiej spółki akcyjnej. Z tym że spółka taka może zostać założona także w drodze połączenia się kilku spółek z różnych Państw Członkowskich Unii Europejskiej. Kapitał zakładowy spółki europejskiej nie może być mniejszy niż 120.000 EUR oraz 500.000 zł. Oznacza to, iż jeżeli równowartość ww. kwoty w złotych jest mniejsza niż 500.000 zł, dolną granicę kapitału zakładowego wyznacza kwota 500.000, natomiast gdy równowartość 120.000 EUR w złotych przenosi kwotę 500.000 zł, to dolną granicę stanowi 120.000 EUR.

W spółce europejskiej możliwe jest również ukształtowanie w dwojaki sposób systemu organów. Możliwy jest zatem system dualistyczny (zarząd i rada nadzorcza) oraz system monistyczny (rada administrująca). Ponadto, odmiennie jak w spółkach polskich, przeniesienie siedziby spółki europejskiej za granice nie powoduje rozwiązania tej spółki.