Zdolność upadłościową posiadają także wspólnicy spółki cywilnej, którzy zgodnie z art. 4 ust.2 ustawy o swobodzie działalności gospodarczej uznawani są za przedsiębiorców, w zakresie wykonywanej przez nich działalności gospodarczej. Nie sposób zatem przyjąć, że przedsiębiorcami są jednocześnie wspólnicy spółki cywilnej oraz sama spółka (1). Wynikiem zestawienia powyższych ustaleń z art. 5 ust. 1 u.p.u.n. mówiącym, iż co do zasady przepisy ustawy stosuje się do dłużników będących przedsiębiorcami, jest wniosek iż spółka cywilna jako taka nie ma zdolności upadłościowej, mają ją zaś jej wspólnicy.

Specyficznie regulowana jest również zdolność upadłościowa osób fizycznych, bowiem prócz ww sytuacji, można ogłosić upadłość osoby fizycznej także:

- gdy była ona przedsiębiorcą, także po zaprzestaniu prowadzenia przez nią działalności gospodarczej, jeżeli od dnia wykreślenia z Krajowego Rejestru Sądowego albo innego właściwego rejestru nie upłynął rok,

- kiedy faktycznie prowadziła działalność gospodarczą, nawet wówczas, gdy nie dopełniła obowiązku jej zgłoszenia w Krajowym Rejestrze Sądowym albo innym właściwym rejestrze,

- a nawet w razie śmierci przedsiębiorcy, jeżeli wniosek o ogłoszenie upadłości został złożony w terminie roku od dnia jego śmierci. Wniosek o ogłoszenie upadłości może złożyć wierzyciel, a także spadkobierca, oraz małżonek i każde z dzieci lub rodziców zmarłego, chociażby nie dziedziczyli po nim spadku.

Nie można natomiast ogłosić upadłości osób fizycznych prowadzących gospodarstwo rolne, o czym przesądza wprost przepis art. 6 pkt 5 u.p.u.n.

Podstawy ogłoszenia upadłości

Upadłość ogłasza się w stosunku do dłużnika, który stał się niewypłacalny. Przymiot niewypłacalności rozumiany jest jako nie wykonywanie swoich wymagalnych zobowiązań przez dłużnika. Pomimo istnienia wskazanej niewypłacalności sąd oddali wniosek o wszczęcie postępowania upadłościowego, gdy majątek niewypłacalnego dłużnika nie wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania. Sąd nie oddali jednakże wniosku o ogłoszenie upadłości w razie uprawdopodobnienia dokonania przez dłużnika czynności prawnych bezskutecznych według przepisów ustawy, którymi wyzbył się on majątku wystarczającego na zaspokojenie kosztów postępowania. Wynika to z faktu, iż czynności takie można obalić w drodze zaskarżenia, wskutek czego jest wysoce prawdopodobne, że do masy upadłości wejdzie określony majątek.

Nadto sąd może oddalić wniosek o ogłoszenie upadłości, jeżeli opóźnienie w wykonaniu zobowiązań nie przekracza trzech miesięcy, a suma niewykonanych zobowiązań nie przekracza 10% wartości bilansowej przedsiębiorstwa dłużnika. Powyższe nie dotyczy sytuacji, gdy niewykonanie zobowiązań ma charakter trwały albo gdy oddalenie wniosku może spowodować pokrzywdzenie wierzycieli. Niemniej dysponujący sporym majątkiem dłużnik będzie uznany za upadłego, jeżeli zaprzestał w sposób trwały płacenia długów.

Zgodnie z postanowieniem Sądu Najwyższego z 14 czerwca 2000 roku, nie można zasadnie zakładać, że zaprzestanie płacenia długów ma trwały charakter, jeżeli dłużnik nie płaci długów, ale rozporządza środkami pieniężnymi w ten sposób, że przeznacza je na nakłady inwestycyjne mające na celu podjęcie określonej działalności produkcyjnej, która w stosunkowo krótkim okresie czasie ma przynieść znaczące zyski.

Zwrócić należy uwagę na istotną różnicę pomiędzy obiema sytuacjami. W pierwszym przypadku, gdy majątek dłużnika nie wystarcza na zaspokojenie kosztów postępowania sąd obligatoryjnie oddala wniosek. W drugiej sytuacji sąd może, acz nie musi wniosku oddalać.

Masę upadłości stanowi majątek należący do upadłego w dniu ogłoszenia upadłości oraz nabyty przez niego w toku postępowania upadłościowego. Do masy upadłości wchodzi cały majątek upadłego. Niezwykle istotne jest również to, iż wspólność ustawowa między upadłym a jego małżonkiem ustaje z mocy prawa z dniem ogłoszenia upadłości, a majątek wspólny wchodzi do masy upadłości. Bezskuteczne w stosunku do wierzycieli upadłego jest z kolei zniesienie wspólności majątkowej na podstawie orzeczenia sądu w ciągu roku przed dniem złożenia wniosku o ogłoszenie upadłości. W takiej sytuacji przyjmuje się, iż pomiędzy małżonkami istnieje ustrój wspólności ustawowej małżeńskiej, a ogłoszenie upadłości powoduje opisany powyżej skutek. Małżonek upadłego może dochodzić w postępowaniu upadłościowym należności z tytułu udziału w majątku wspólnym, zgłaszając tę wierzytelność sędziemu-komisarzowi. Domniemywa się, że majątek wspólny powstały w okresie prowadzenia przedsiębiorstwa przez upadłego został nabyty ze środków pochodzących z dochodów tego przedsiębiorstwa. Co ważne umorzenie lub ukończenie postępowania upadłościowego nie oznacza przywrócenia stanu wspólności majątkowej sprzed daty ogłoszenia upadłości.

- mienie, które jest wyłączone od egzekucji według przepisów kodeksu postępowania cywilnego, np. przedmioty urządzenia domowego, narzędzia i inne przedmioty niezbędne do osobistej pracy zarobkowej, przedmioty niezbędne do nauki, papiery osobiste, odznaczenia;

- wynagrodzenie za pracę upadłego w części niepodlegającej zajęciu, tj. do wysokości połowy wynagrodzenia, nie więcej jednakże niż do wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę – w każdym przypadku upadłemu musi pozostać wynagrodzenie odpowiadające wysokości minimalnego wynagrodzenia za pracę;

- mienie wyłączone uchwałą zgromadzenia wierzycieli;

- nieściągalne wierzytelności oraz niezbywalne ruchomości wyłączone przez sędziego-komisarza.

Ponadto do masy upadłości nie wchodzi mienie przeznaczone na pomoc dla pracowników upadłego i ich rodzin, stanowiące zgromadzone na odrębnym rachunku bankowym środki pieniężne zakładowego funduszu świadczeń socjalnych, tworzonego na podstawie przepisów o zakładowym funduszu świadczeń socjalnych, wraz z przypadającymi po ogłoszeniu upadłości kwotami pochodzącymi ze zwrotu udzielonych pożyczek na cele mieszkaniowe, wpłatami odsetek bankowych od środków tego funduszu oraz opłatami pobieranymi od korzystających z usług i świadczeń socjalnych finansowanych z tego funduszu organizowanych przez upadłego. Składniki tego mienia oznaczy sędzia-komisarz.

Wniosek o ogłoszenie upadłości może zgłosić dłużnik oraz każdy z jego wierzycieli, ponadto gdy dłużnikowi została udzielona pomoc publiczna o wartości przekraczającej 100.000 euro, wniosek może złożyć również organ udzielający pomocy. Wniosek w omawianym przedmiocie należy złożyć do właściwego dla dłużnika sądu gospodarczego.

Treść wniosku o ogłoszenie upadłości oraz rodzaj dołączanych do niego dokumentów zależy od tego czy wniosek składa dłużnik, czy też wierzyciel. Zakres danych objętych wnioskiem oraz wykaz niezbędnych załączników określają art. 22 – 25 u.p.u.n.

Dłużnik do wniosku obowiązany jest dołączyć:

- odpis z właściwego rejestru lub ewidencji,
- aktualny wykaz majątku z szacunkową wyceną jego składników;
- aktualne sprawozdanie finansowe, a jeżeli na podstawie odrębnych przepisów nie ma obowiązku sporządzania takiego sprawozdania - bilans sporządzony dla celów tego postępowania, na dzień nie późniejszy niż trzydzieści dni przed złożeniem wniosku;
- spis wierzycieli z podaniem ich adresów i wysokości wierzytelności każdego z nich oraz terminów zapłaty, a także listę zabezpieczeń dokonanych przez wierzycieli na jego majątku wraz z datami ich ustanowienia;
- oświadczenie o spłatach wierzytelności lub innych długów dokonanych w terminie sześciu miesięcy przed dniem złożenia wniosku;
- spis podmiotów zobowiązanych majątkowo wobec dłużnika wraz z adresami, z określeniem wierzytelności, daty ich powstania i terminów zapłaty;
- wykaz tytułów egzekucyjnych oraz tytułów wykonawczych przeciwko dłużnikowi;
- informację o postępowaniach dotyczących ustanowienia na majątku dłużnika hipotek, zastawów, zastawów rejestrowych i zastawów skarbowych oraz innych obciążeń podlegających wpisowi w księdze wieczystej lub w rejestrach, jak również o prowadzonych innych postępowaniach sądowych lub administracyjnych dotyczących majątku dłużnika;
- miejsce zamieszkania i adresy reprezentantów spółki lub osoby prawnej i likwidatorów, jeżeli są ustanowieni.

Jeżeli dłużnik wnosi o ogłoszenie upadłości z możliwością zawarcia układu, powinien ponadto dołączyć do wniosku:

- propozycje układowe wraz z propozycjami finansowania wykonania układu;
- rachunek przepływów pieniężnych za ostatnie dwanaście miesięcy, jeżeli obowiązany był do prowadzenia dokumentacji umożliwiającej sporządzenie takiego rachunku.

Dłużnik obowiązany jest zgłosić w sądzie wniosek o ogłoszenie upadłości  nie później niż w terminie dwóch tygodni od dnia, w którym wystąpiła podstawa do ogłoszenia upadłości. W razie uchybienia temu terminowi ponosi on odpowiedzialność za szkodę wyrządzoną wskutek nie złożenia wniosku w terminie. Złożenie wniosku przez wierzyciela nie zostało obwarowane żadnym terminem.

W sytuacji, gdy wniosek o ogłoszenie upadłości zgłasza dłużnik, zobowiązany jest on wskazać w treści wniosku czy wnosi o ogłoszenie upadłości z możliwością zawarcia układu, czy też o ogłoszenie upadłości obejmującej likwidację jego majątku.

Uwzględniając wniosek o ogłoszenie upadłości, sąd wydaje postanowienie w tym przedmiocie. Postanowienie o ogłoszeniu upadłości podaje się niezwłocznie do publicznej wiadomości przez obwieszczenie w Monitorze Sądowym i Gospodarczym oraz opublikowanie w dzienniku o zasięgu lokalnym. W postanowieniu sąd określa m.in.: sposób prowadzenia postępowania (z możliwością zawarcia układu, likwidacyjne),określa, czy i w jakim zakresie upadły będzie sprawował zarząd swoim majątkiem. Ponadto sąd wzywa wierzycieli upadłego do zgłoszenia wierzytelności w wyznaczonym terminie oraz osoby, którym przysługują prawa oraz prawa i roszczenia osobiste ciążące na nieruchomości należącej do upadłego, jeżeli nie zostały ujawnione przez wpis w księdze wieczystej, do ich zgłoszenia w wyznaczonym terminie nie krótszym niż miesiąc i nie dłuższym niż trzy miesiące. Nie dopełnienie powyższego obowiązku skutkuje utratą prawa powoływania się na swoje prawa w postępowaniu upadłościowym.

Zawarcie układu oznacza w praktyce zawarcie pomiędzy upadłym a wierzycielami umowy co do spłaty zobowiązania. Propozycje układowe może zgłosić upadły oraz ten z wierzycieli, który zgłosił uprzednio wstępne propozycje układowe, w praktyce dołączył je do wniosku o ogłoszenie upadłości. Propozycje układowe powinny zawierać sposób restrukturyzacji zobowiązań upadłego oraz uzasadnienie.

Propozycje restrukturyzacji zobowiązań upadłego mogą obejmować jeden lub więcej sposobów restrukturyzacji, w szczególności:

1. odroczenie wykonania zobowiązań;
2. rozłożenie spłaty długów na raty;
3. zmniejszenie sumy długów;
4. konwersję wierzytelności na udziały lub akcje;
5. zmianę, zamianę lub uchylenie prawa zabezpieczającego określoną wierzytelność.
   

Podaje się, iż w razie umorzenia części zobowiązań upadłego sąd może odroczyć termin zapłaty pozostałej części, rozłożyć ją na raty czy ograniczyć wysokość odsetek. Za dopuszczalne należy też uznać umieszczenie przez sąd w postanowieniu o oddłużeniu nakazu zaliczania kwot wpłacanych przez dłużnika w pierwszej kolejności na poczet należności głównej, a dopiero w następnej na zaspokojenie odsetek (odmiennie niż zgodnie z dyspozytywnym przepisem art. 451 par.1 zd. 2 k.c.).

Po zgłoszeniu propozycji układowych oraz zatwierdzeniu listy wierzytelności, sędzia-komisarz sporządza listy wierzycieli z podziałem na kategorię ich interesów:

- wierzyciele, którym przysługują należności ze stosunków pracy oraz należności rolników z tytułu umów o dostarczenie produktów z własnego gospodarstwa rolnego;
- wierzyciele, których wierzytelności są zabezpieczone rzeczowo;
- wierzyciele będący udziałowcami lub akcjonariuszami upadłego;
- pozostali wierzyciele.

Istotą powyższego podziału wierzycieli jest sposób głosowania nad układem. Wierzyciele głosują bowiem na zgromadzeniu wierzycieli kategoriami. Układ zostaje przyjęty, jeżeli wypowie się za nim większość wierzycieli z każdej z list wierzycieli obejmujących kategorie interesów wierzycieli mających łącznie nie mniej niż dwie trzecie ogólnej sumy wierzytelności, które uprawniają do uczestniczenia w głosowaniu (art. 285 u.p.u.n.). W praktyce oznacza to, iż do zawarcia układy niezbędna jest podwójna większość:

- większość wierzycieli w danej grupie,
- wierzyciele głosujący za zawarciem układu muszą łącznie posiadać nie mniej niż 2/3 ogólnej sumy wierzytelności.

Mimo nieuzyskania niezbędnej większości, co do jednej z list wierzycieli, układ zostaje przyjęty, jeżeli większość wierzycieli z każdej z pozostałych list wyraziła zgodę na przyjęcie układu, a wierzyciele z tej listy, którzy wypowiedzieli się przeciwko przyjęciu układu, zostaną zaspokojeni na podstawie układu w stopniu nie mniej korzystnym niż w przypadku przeprowadzenia postępowania upadłościowego obejmującego likwidację majątku upadłego.

Układ jest następnie zatwierdzany przez sąd, po zatwierdzeniu układ wiąże wszystkich wierzycieli, których wierzytelności według ustawy objęte są układem, choćby nie zostały umieszczone na liście. W praktyce oznacza to, iż jeżeli wierzyciel, po ukończeniu postępowania upadłościowego na skutek zawarcia układu dochodzi od dłużnika wierzytelności wynikającej ze zdarzenia sprzed ogłoszenia upadłości, sąd powinien zbadać, czy zdarzenie to uzasadnia dochodzoną wierzytelność, a jeśli tak, jaką treść nadał jej układ. Zasądzenie dochodzonej wierzytelności może nastąpić jedynie w zakresie wynikającym z układu. Oczywiście układ nie wiąże wierzycieli, których upadły umyślnie nie ujawnił i którzy w postępowaniu nie uczestniczyli.

Po prawomocnym zatwierdzeniu układu sąd wydaje postanowienie o zakończeniu postępowania upadłościowego. Upadły natomiast odzyskuje zarząd swoim majątkiem w granicach określonych przez układ oraz zobowiązany jest to wykonanania postanowień układu. Przykładowo spłaty swojego zadłużenia w określonych co do terminu i wysokości ratach. W sytuacji, gdy po zawarciu układu nastąpił trwały wzrost lub spadek dochodu upadłego, zarówno on jak i każdy z wierzycieli może wystąpić o zmianę układu. Gdy natomiast upadły nie wykonuje postanowień układu albo jest oczywiste, że układ nie będzie wykonany, sąd na wniosek uchyla układ.

Ten rodzaj upadłości prowadzi, najprościej rzecz ujmując do spieniężenia aktywów dłużnika i spłaty wierzycieli z uzyskanych środków. Niezwłocznie po ogłoszeniu upadłości syndyk przystępuje do spisu inwentarza i oszacowania masy upadłości oraz sporządzenia planu likwidacyjnego. Kolejnym krokiem jest likwidacja masy upadłości. Dokonuje się ona przez sprzedaż przedsiębiorstwa upadłego w całości lub jego zorganizowanych części, sprzedaż nieruchomości i ruchomości, przez ściągnięcie wierzytelności od dłużników upadłego i wykonanie innych jego praw majątkowych wchodzących w skład masy upadłości albo ich zbycie..

Regułą w tym rodzaju upadłości jest sprzedaż majątku upadłego. Wyjątkiem jest natomiast dalsze prowadzenie przedsiębiorstwa upadłego. Kontynuowanie działalności może mieć miejsce jedynie, gdy możliwe jest zawarcie układu z wierzycielami lub możliwa jest sprzedaż przedsiębiorstwa upadłego w całości lub jego zorganizowanych części.

Co do zasady sumy uzyskane z likwidacji masy upadłości oraz dochód uzyskany z prowadzenia lub wydzierżawienia przedsiębiorstwa upadłego, a także odsetki od tych sum zdeponowanych w banku stanowią fundusze masy upadłości.

Wierzytelności i należności zgłoszone w toku postępowania upadłościowego i podlegające zaspokojeniu z funduszów masy upadłości dzieli się na następujące kategorie:

1. kategoria pierwsza - koszty postępowania upadłościowego, należności z tytułu składek na ubezpieczenie emerytalne, rentowe i chorobowe pracowników, należności ze stosunku pracy, należności rolników z tytułu umów o dostarczenie produktów z własnego gospodarstwa rolnego za ostatnie dwa lata, renty należne za wywołanie choroby, niezdolności do pracy, kalectwa lub śmierci, ciążące na upadłym zobowiązania alimentacyjne, należności powstałe wskutek czynności syndyka albo zarządcy, należności z zawartych przez upadłego przed ogłoszeniem upadłości umów wzajemnych, których wykonania żądał syndyk albo zarządca, należności z tytułu bezpodstawnego wzbogacenia masy upadłości oraz należności, które powstały z czynności upadłego dokonanych za zgodą nadzorcy sądowego;
2. kategoria druga - podatki, inne daniny publiczne oraz niepodlegające zaspokojeniu w kategorii pierwszej należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne należne za ostatni rok przed datą ogłoszenia upadłości wraz z należnymi od nich odsetkami i kosztami egzekucji;
3. kategoria trzecia - inne wierzytelności, jeżeli nie podlegają zaspokojeniu w kategorii czwartej, wraz z odsetkami za ostatni rok przed datą ogłoszenia upadłości, z odszkodowaniem umownym, kosztami procesu i egzekucji;
4. kategoria czwarta - odsetki, które nie należą do wyższych kategorii w kolejności, w jakiej podlega zaspokojeniu kapitał, a także sądowe i administracyjne kary grzywny oraz należności z tytułu darowizn i zapisów.
   

Jeżeli suma przeznaczona do podziału nie wystarcza na zaspokojenie w całości wszystkich należności, należności dalszej kategorii zaspokaja się dopiero po zaspokojeniu w całości należności poprzedzającej kategorii, a gdy majątek nie wystarcza na zaspokojenie w całości wszystkich należności tej samej kategorii, należności te zaspokaja się stosunkowo do wysokości każdej z nich. Oznacza to, iż jeżeli upadły ma znikomy majątek jego wierzyciele mają nikłe szanse na zaspokojenie, bowiem w pierwszej kolejności zaspokojeniu podlegają wierzytelności uprzywilejowane (kategorie 1 i 2).

Zakaz prowadzenia działalności gospodarczej – dodatkowa sankcja dla dłużnika

Ustawa prawo upadłościowe i naprawcze przewiduje, względem niektórych kategorii osób, możliwość orzeczenia przez sąd pozbawienia na okres od trzech do dziesięciu lat prawa prowadzenia działalności gospodarczej na własny rachunek oraz pełnienia funkcji członka rady nadzorczej, reprezentanta lub pełnomocnika w spółce handlowej, przedsiębiorstwie państwowym, spółdzielni, fundacji lub stowarzyszeniu. Sankcję tą można zastosować względem osoby, która ze swojej winy:

1. będąc do tego zobowiązana z mocy ustawy, nie złożyła w terminie dwóch tygodni od dnia powstania podstawy do ogłoszenia upadłości wniosku o ogłoszenie upadłości albo
2. po ogłoszeniu upadłości nie wydała lub nie wskazała majątku, ksiąg handlowych, korespondencji lub innych dokumentów upadłego, do których wydania lub wskazania była zobowiązana z mocy ustawy, albo
3. po ogłoszeniu upadłości ukrywała, niszczyła lub obciążała majątek wchodzący w skład masy upadłości, albo
4. jako upadły w toku postępowania upadłościowego nie wykonała innych obowiązków ciążących na nim z mocy ustawy lub orzeczenia sądu albo sędziego-komisarza, albo też w inny sposób utrudniała postępowanie.

Ponadto powyższą sankcję orzec można wobec osoby, wobec której:

5. już co najmniej raz ogłoszono upadłość, z umorzeniem jej długów po zakończeniu postępowania upadłościowego;
6. ogłoszono upadłość nie dawniej niż pięć lat przed ponownym ogłoszeniem upadłości,
7. stwierdzono że jej niewypłacalność jest następstwem jej celowego działania lub rażącego niedbalstwa.

A. Jurga, R. Jurga, Mąż, żona i ten trzeci – wierzyciel, Rzeczpospolita 2004, wydanie z 9 kwietnia 2004 roku.

M. Porzycki, Umorzenie długów w postępowaniu upadłościowym, cz. I., Prawo Bankowe 2006, Nr 6/2006.

M. Koralewski, Upadać razem czy osobno, Gazeta-MSP nr 4/2007

M. Koralewski, Skutki ogłoszenia upadłości, Gazeta-MSP nr 5/2007

Z. Świeboda, Prawo upadłościowe i naprawcze. Komentarz, Warszawa 2004.