Coraz częściej zdarzają się sytuacje, w których pracodawcy zatrudniają osoby na podstawie umów cywilnoprawnych, co pozwala im uniknąć konieczności stosowania kodeksu pracy. Najczęściej zawierane obecnie umowy to umowa zlecenia, umowa o dzieło oraz umowa o pracę nakładczą.

Umowa zlecenia

Ubezpieczenia, jakim obowiązkowo podlega osoba zatrudniona na podstawie umowy o dzieło to ubezpieczenie emerytalne, rentowe i zdrowotne. Jeśli wykonuje ona pracę w siedzibie zleceniodawcy lub miejscu prowadzenia przez niego działalności, obowiązkowo musi podlegać również ubezpieczeniu wypadkowemu. Dobrowolnie natomiast podlega ubezpieczeniu chorobowemu. Ubezpieczeniom społecznym obowiązkowo podlegają również osoby mające ustalone prawo do emerytury bądź renty.

Składki na ubezpieczenia społeczne naliczane są zleceniobiorcy od wysokości wypłacanego mu wynagrodzenia, składka na ubezpieczenie zdrowotne naliczana jest natomiast od tego wynagrodzenia, pomniejszonego o kwoty składek na ubezpieczenia społeczne finansowane ze środków ubezpieczonego. Należy jednak pamiętać, że zarówno ubezpieczeniom społecznym, jak i zdrowotnemu, z tytułu wykonywania umowy zlecenia nie podlegają uczniowie szkół gimnazjalnych, ponadgimnazjalnych, ponadpodstawowych, a także studenci, którzy nie ukończyli jeszcze 26. roku życia.

Jeżeli zleceniobiorca zawiera drugą umowę zlecenia, podlega on obowiązkowo ubezpieczeniu zdrowotnemu oraz dobrowolnie ubezpieczeniu emerytalnemu i rentowemu. Istnieje możliwość zmiany tytułu do obowiązkowych ubezpieczeń. Jeżeli zleceniobiorca jako tytuł do obowiązkowych ubezpieczeń wybierze drugą umowę, wtedy ubezpieczenia emerytalne i rentowe z pierwszej umowy stają się dobrowolne, a obowiązkowe pozostaje jedynie ubezpieczenie zdrowotne. Należy zaznaczyć jednak, iż zmiana tytułu do obowiązkowych ubezpieczeń może być przeprowadzona jedynie na bieżąco, nie istnieje możliwość przeprowadzenia jej wstecz (np. z kilkumiesięcznym okresem wstecznym). Zleceniobiorca może dowolnie wybierać, z której umowy chce podlegać ubezpieczeniom. Nie istnieją tutaj żadne ograniczenia. Może zdarzyć się, że zleceniobiorca wykonuje dwie umowy u tego samego pracodawcy. Wówczas także przysługuje mu prawo wyboru, z której z nich chce podlegać obowiązkowym ubezpieczeniom emerytalnym i rentowym. Ważne jest jednak, aby przy dwóch umowach zlecenia w tej samej firmie, zakres wykonywanych przez zleceniobiorcę na podstawie każdej z tych umów obowiązków wyraźnie różnił się od siebie. W przeciwnym razie ZUS mógłby uznać, że została ona podpisana tylko po to, aby obniżyć podstawę wymiaru składek na obowiązkowe ubezpieczenia emerytalne i rentowe.

Umowa o dzieło

Na podstawie umowy o dzieło przyjmujący zamówienie zobowiązuje się do wykonania określonego dzieła na rzecz zamawiającego. W odróżnieniu od umowy zlecenia bądź umowy o prace nakładczą, umowa o dzieło jest umową wyznaczonego rezultatu (efektu), podczas gdy pozostałe dwie są umowami starannego działania.

Umowa o dzieło nie stanowi samoistnego tytułu do objęcia danej osoby ubezpieczeniami emerytalnymi i rentowymi. Obowiązek opłacenia składek na ubezpieczenia społeczne istnieje tylko wówczas, gdy dana osoba umowę o dzieło zawarła ze swoim pracodawcą lub gdy umowę tę wykonuje na rzecz własnego pracodawcy. Oznacza to, że w przypadku kiedy zleceniobiorca, który dodatkowo zatrudni się na umowę o dzieło, nadal będzie podlegał ubezpieczeniom zdrowotnym i społecznym z tytułu umowy zlecenia. Z tytułu umowy o dzieło nie będzie podlegał żadnym ubezpieczeniom.

Praca nakładcza

Dla zleceniobiorcy, który dodatkowo zatrudni się na podstawie umowy o pracę nakładczą, ubezpieczenia emerytalne i rentowe pozostaną dobrowolne, a obowiązkowe będzie dla niego jedynie ubezpieczenia zdrowotne. Istnieje oczywiście możliwość zmiany tytułu do obowiązkowych ubezpieczeń społecznych z umowy o pracę nakładczą. W takiej sytuacji z umowy zlecenia obowiązkowa pozostaje jedynie składka na ubezpieczenia zdrowotne.

Gdy osobą wykonującą jednocześnie umowę zlecenia i umowę o pracę nakładczą jest uczeń lub student, wówczas tytułem do obowiązkowych ubezpieczeń jest praca nakładcza, z tytułu umowy zlecenia osoby te nie podlegają bowiem żadnym ubezpieczeniom.