Spółka jawna stanowi podstawowy typ osobowej spółki prawa handlowego z kilku powodów. Pierwszym jest popularność spółek jawnych w obrocie gospodarczym związana ze stosunkowo łatwym sposobem jej zawiązania i prowadzenia.

Drugim zaś przyjęta przez ustawodawcę technika legislacyjna, zgodnie z która regulacje spółki jawnej stanowią podstawę do określenia statusu pozostałych spółek osobowych. Co za tym idzie, w sprawach nieuregulowanych w przepisach dotyczących poszczególnych typów spółek osobowych, stosuje się odpowiednio przepisy o spółce jawnej.

Powyższe potwierdza definicja spółki jawnej zawarta w przepisie art. 22 § 1 k.s.h., zgodnie z którą spółką jawną jest spółka osobowa, która prowadzi przedsiębiorstwo pod własną firmą, a nie jest inną spółką handlową.

Spółka jawna, jak każda spółka osobowa, posiada zdolność prawną, zdolność do czynności prawnych oraz zdolność sądową, spółka może zatem we własnym imieniu nabywać prawa, w tym własność nieruchomości i inne prawa rzeczowe, zaciągać zobowiązania, pozywać i być pozywana.

Z faktu, iż spółka jawna jest podmiotem prawa, wynika nie tylko, że spółka może nabywać prawa i występować w roli ich właściciela, ale również to, iż w skład jej majątku wchodzi wszelkie mienie wniesione jako wkład przez wspólników. Wspólnicy przenoszą zatem własność określonych w umowie wkładów na spółkę. Cecha ta jest charakterystyczna dla wszystkich spółek handlowych, inaczej rzecz się ma natomiast w spółce cywilnej. W tym ostatnim przypadku bowiem, mienie staje się wspólnością łączną wspólników spółki cywilnej, nie zaś własnością samej spółki. Wynika to właśnie z braku podmiotowości prawnej spółki cywilnej.

Spółka jawna nie posiada ponadto organów (zarządu, czy rady nadzorczej, bądź komisji rewizyjnej), a wszelkie funkcje zarządcze i kontrolne sprawowane są przez jej wspólników, w sposób ukształtowany w umowie spółki. Spółka jawna, jako spółka wpisana do rejestru przedsiębiorców, może powołać prokurenta. Prokura jest specjalnym rodzajem pełnomocnictwa obejmującym umocowanie do czynności sądowych i pozasądowych, jakie są związane z prowadzeniem przedsiębiorstwa (art. 109¹ § 1 k.c.).

Kolejną cechą charakterystyczną spółki jawnej jest sposób ukształtowania odpowiedzialności wspólników za zobowiązania spółki. Element ten jest jednym z głównych wyróżników poszczególnych typów spółek handlowych, każdy z nich posiada bowiem odmienne zasady odpowiedzialności wspólników. Wspólnicy spółki jawnej ponoszą, zatem solidarną i subsydiarną odpowiedzialność za zobowiązania swojej spółki.

Subsydiarna odpowiedzialność, o której mowa w art. 31 k.s.h., charakteryzuje się tym, iż wierzyciel spółki może prowadzić egzekucję z majątku wspólnika w przypadku, gdy egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna. Solidarność wspólników i spółki oznacza natomiast, że wierzyciel może egzekwować swoją należność w dowolnej proporcji od każdego z dłużników, tylko niektórych z nich, bądź jednego – wedle własnego wyboru, a zaspokojenie wierzyciela przez jednego z dłużników zwalnia pozostałych dłużników z obowiązku zapłaty W tym ostatnim przypadku wzajemne rozliczenie pomiędzy dłużnikami określa ich umowa, a jeśli jej brak, dłużnik, który spełnił świadczenie może żądać od pozostałych dłużników zwrotu w częściach równych (zob. art. 366 k.c. i następne). Solidarność wyznacza zatem sposób, w jaki wierzyciel może dochodzić zaspokojenia, a subsydiarność moment, od którego uaktywnia się odpowiedzialność wspólników.

Należy również zaznaczyć, iż kto zawiera umowę spółki jawnej z przedsiębiorcą jednoosobowym, który wnosi do spółki swoje przedsiębiorstwo, odpowiada także za zobowiązania powstałe przy prowadzeniu tego przedsiębiorstwa przed dniem utworzenia spółki. Natomiast osoba, która przystępuje do już zawiązanej spółki jawnej odpowiada za zobowiązania spółki powstałe przed dniem jej przystąpienia (zob. art. 32-33 k.s.h.).

W tym miejscu wyjaśnić należy częstą praktykę, zgodnie z którą wierzyciel występując przeciwko spółce pozywa jednocześnie jej wspólników. Sytuacja taka możliwa jest na tle art. 31 § 2 k.s.h. W takim jednakże przypadku sąd nada klauzulę wykonalności zapadłemu w sprawie wyrokowi przeciwko wspólnikom, dopiero gdy egzekucja z majątku spółki okaże się bezskuteczna. Działanie takie, tj. wniesienie powództwa przeciwko spółce i wspólnikom przyspiesza jednakże późniejsze postępowanie o nadanie klauzuli wykonalności.

Wspólnicy spółki jawnej obowiązani są ponadto powstrzymać się od wszelkiej działalności sprzecznej z interesami spółki. Działalność konkurencyjną mogą ponadto prowadzić tylko, jeżeli uzyskają na to zgodę pozostałych wspólników. Za działalność konkurencyjną uważa się w szczególności uczestnictwo w spółce konkurencyjnej jako wspólnik spółki cywilnej, spółki jawnej, partner, komplementariusz lub członek organu spółki. W przypadku naruszenia zakazu konkurencji, każdy z pozostałych wspólników będzie mógł żądać wydania spółce korzyści, jakie osiągnął wspólnik naruszający zakaz konkurencji, lub naprawienia wyrządzonej jej szkody. W przypadku znacznych naruszeń pozostali wspólnicy mogą nawet wystąpić z do sądu o wyłączenie wspólnika naruszającego zakaz ze spółki (zob. art. 56-57, 63 k.s.h.).

Jeżeli natomiast wspólnik zawrze inną umowę spółki lub przeniesie na osobę trzecią niektóre prawa z tytułu uczestnictwa w spółce, wówczas ani jego wspólnik, ani następca prawny nie stają się wspólnikami spółki jawnej, a w szczególności nie służy im uprawnienie do zasięgania informacji o stanie majątku i interesów tej spółki (zob. art. 55 k.s.h.).

Do powstania spółki jawnej niezbędne jest zawarcie umowy spółki oraz złożenie wniosku o wpis do rejestru przedsiębiorców Krajowego Rejestru Sądowego. Spółka powstaje z chwilą wpisu do rejestru.

Umowa spółki jawnej powinna zostać sporządzona w formie pisemnej pod rygorem nieważności, co oznacza, iż zawarcie takiej umowy w formie ustnej jest nieważne i nie wywołuje żadnych skutków prawnych. Umowa powinna zawierać takie składniki, jak:

-        firmę spółki,

-        wskazanie jej siedziby,

-        określenie wkładów wnoszonych przez każdego wspólnika i ich wartość,

-        przedmiot działalności spółki,

-        czas trwania spółki, jeżeli jest oznaczony.

Firma spółki jawnej powinna zawierać nazwiska lub firmy (nazwy) wszystkich wspólników albo nazwisko albo firmę (nazwę) jednego albo kilku wspólników oraz dodatkowe oznaczenie "spółka jawna". Dopuszczalne jest przy tym używanie w obrocie skrótu "sp. j.". Firma może zawierać także inne elementy, tzw. dodatki fantazyjne. Firma spółki może zatem przybrać postać:

-        J. Kowalski, J. Kowalska, A.Nowak Spółka jawna,

-        „ABC” Kowalski Spółka jawna.

Siedzibę spółki oznacza się w umowie poprzez wskazanie nazwy miejscowości, spółka musi mieć siedzibę w Polsce.

Wkład wspólnika może polegać na przeniesieniu lub obciążeniu własności rzeczy lub innych praw, a także na dokonaniu innych świadczeń na rzecz spółki. Przyjąć więc możemy, że wkładem do spółki osobowej mogą być prawa, usługi, świadczenie pracy, które z punktu widzenia wspólników są przydatne dla spółki. Wkładem mogą być prawa rzeczowe (np. własność nieruchomości, ruchomości), prawa rzeczowe ograniczone (np. prawo użytkowania), prawa na dobrach niematerialnych itp. Wkładem do spółki jawnej może być też prawo obligacyjne (m.in. obligacje, udziały, akcje oraz prawo najmu, dzierżawy). Możliwe jest również oddanie rzeczy do korzystania. Nie powinno być wątpliwości, że świadczenia na rzecz spółki (w tym te, które były dokonywane przy jej tworzeniu), a także praca (właściwie jej wyliczalna wartość), mogą być wkładem do spółki. Wkładem do spółki może być również know-how. Najczęstszym typem wkładu są wkłady pieniężne (zob. Komentarz do art.48 kodeksu spółek handlowych (Dz.U.00.94.1037), [w:] A. Kidyba, Kodeks spółek handlowych. Tom I. Komentarz do art. 1-300 k.s.h., LEX, 2007, wyd. V.).

W przypadku nieokreślenia wartości wnoszonych wkładów w umowie spółki zadziała domniemanie prawne z art. 48 § 1 k.s.h., zgodnie z którym w razie wątpliwości przyjmuje się, iż wszystkie wkłady są równe. Wspólnik nie jest uprawniony ani zobowiązany do podwyższenia umówionego wkładu. Wartość rzeczywiście wniesionego przez wspólnika wkładu stanowi jego udział kapitałowy w majątku spółki. Zmniejszenie udziału kapitałowego wymaga zgody pozostałych wspólników.

Przedmiot działalności spółki należy określić zgodnie z Polską Klasyfikacją Działalności (PKD), słowny opis tej działalności nie musi jednakże pokrywać się z opisem poszczególnych pozycji PKD. W tym ostatnim przypadku, co jest częstą praktyką, można dodać po opisie działalności odpowiedni kod do niej przypisany. Przykładowo: produkcja chleba i bułek (PKD 10.71.Z).

Spółka może zostać zawiązana, bądź na czas nieokreślony, bądź na wskazany w umowie okres, np. na pięć lat. Określenie w umowie okresu trwania spółki ma ten skutek, iż upływ wskazanego okresu stanowi przyczynę rozwiązania umowy spółki. Spółkę uważa się jednakże za przedłużoną na czas nieoznaczony w przypadku, gdy pomimo istnienia przyczyn rozwiązania, przewidzianych w umowie, prowadzi ona swoją działalność za zgodą wszystkich wspólników.

W umowie spółki jawnej mogą znaleźć się ponadto również inne kwestie, w przypadku ich braku natomiast stosuje się do nich przepisy kodeksu spółek handlowych. Chodzi tutaj przede wszystkim o:

-        określenie wspólników uprawnionych do reprezentowania spółki; brak zapisu w umowie spowoduje, iż prawo to przysługiwać będzie każdemu ze wspólników (art. 29 k.s.h.),

-        określenie wspólników, którym powierzono prowadzenie spraw spółki, brak zapisu powoduje, iż prawa te przysługiwać będą wszystkim wspólnikom. Jeżeli natomiast prowadzenie spraw spółki powierzono kilku wspólnikom, do prowadzenia przez nich spraw spółki stosuje się przepisy ustawy dotyczące prowadzenia spraw przez wszystkich wspólników. Uchwałę wszystkich wspólników zastępuje wówczas uchwała tych wspólników, którym powierzono prowadzenie spraw spółki. Niemniej, w sprawach przekraczających zakres zwykłych czynności spółki wymagana jest zgoda wszystkich wspólników, w tym także wspólników wyłączonych od prowadzenia spraw spółki. Za prowadzenie spraw spółki wspólnik nie może otrzymywać wynagrodzenia (zob. art. 39 i następne k.s.h.),

-        określenie udziału poszczególnych wspólników w zyskach i stratach spółki. Brak odrębnej regulacji sprawia, iż każdy ze wspólników uczestniczy w zyskach i stratach w równej części. Określając wskazaną kwestię odmiennie można nawet wyłączyć wspólnika od udziału w stratach, nie można natomiast wyłączyć go od udziału w zyskach (zob. art. 51 k.s.h.),

-        określenie w umowie spółki dodatkowych przyczyn jej rozwiązania, względem przyczyn wskazanych w art. 58 k.s.h. Przykładem może być, np. nadejście zdarzenia wskazanego w umowie.

Rejestracji spółki w rejestrze przedsiębiorców dokonuje się poprzez złożenie wniosku na urzędowych formularzach KRS. Do rejestracji spółki jawnej niezbędne jest użycie następujących formularzy:

-        KRS-W1 - Wniosek o rejestrację podmiotu w rejestrze przedsiębiorców - spółka jawna, spółka partnerska, spółka komandytowa. We wniosku tym wpisuje się podstawowe dane dotyczące spółki takie jak: firma, siedziba, adres, czas trwania spółki;

-        KRS-WB - Wspólnicy spółki jawnej lub komplementariusze spółki komandytowo – akcyjnej. Formularz ten służy do rejestracji wspólników spółki. Prócz oznaczenia wspólnika wpisuje się w nim dane o ustroju małżeńskim majątkowym wspólnika;

-        KRS-WK - Organy podmiotu / wspólnicy uprawnieni do reprezentowania spółki;

-        KRS-WM - Przedmiot działalności. Przedmiot działalności wpisuje się zarówno w formie opisowej, jak i w postaci odpowiedniego kodu PKD;

-        KRS-WL - Prokurenci, pełnomocnicy spółdzielni, przedsiębiorstwa państwowego, jednostki badawczo-rozwojowej. Formularz ten służy do rejestracji prokurenta spółki, jeżeli został powołany.

Do zgłoszenia należy dołączyć przede wszystkim złożone wobec sądu albo poświadczone notarialnie wzory podpisów osób uprawnionych do reprezentowania spółki, w tym prokurenta – jeśli został powołany. Do wniosku o wpis spółki jawnej do rejestru należy ponadto dołączyć:

-        umowę spółki,

-        listę wspólników ze wskazaniem ich adresów,

-        dowód uiszczenia opłaty sądowej

-        dowód uiszczenia opłaty za ogłoszenie w Monitorze Sądowym i Gospodarczym.

Zgodnie z art. 52 ust. 1 ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych opłata sądowa od wniosku o rejestrację spółki osobowej wynosi 750 zł. Opłata za ogłoszenie wpisu do Krajowego Rejestru Sądowego w Monitorze Sądowym i Gospodarczym jest natomiast stała i wynosi 500 zł (§ 8 ust. 1 pkt 1 Rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z 15 kwietnia 1996 roku w sprawie organizacji, sposobu wydawania i rozpowszechniania oraz podstawy ustalania ceny numerów Monitora Sądowego i Gospodarczego i wysokości opłat za zamieszczenie w nim ogłoszenia lub obwieszczenia).

Jak już o tym była mowa wyżej, spółka jawna powstaje z chwilą wpisania jej do rejestru przedsiębiorstw. Moment ten może być jednakże oddalony w czasie względem chwili podpisania umowy spółki nawet o kilka miesięcy. Z uwagi na powyższe uregulowania wymagała kwestia odpowiedzialności wspólników za zobowiązania powstałe pomiędzy podpisaniem umowy i rejestracją spółki. Kodeks spółek handlowych przewiduje w takiej sytuacji, iż  Osoby, które działały w imieniu spółki po jej zawiązaniu, a przed jej wpisaniem do rejestru, za zobowiązania wynikające z tego działania odpowiadają solidarnie (art. 25¹ § 2 k.s.h.). Sposób działania tychże osób określają wspólnicy spółki.

Do czasu wpisania spółki do rejestru nie posiada ona podmiotowości prawnej, nie stanowi także spółki w organizacji. Ta ostatnia forma jest, bowiem przewidziana jedynie dla spółek kapitałowych (zob. art. 161, 323 oraz art. 11-13 k.s.h.). W tym okresie możliwe jest np. zgłoszenie spółki do Krajowego Rejestru Urzędowego Podmiotów Gospodarki Narodowej (REGON).