Zarówno w czasie kryzysu, jak również w okresie największego prosperity popularność zyskują wszelkie formy restrukturyzacji, przekształceń i podziałów. W pierwszym przypadku stanowią one jedną z form ochrony przed upadłością, bądź utratą rynku, w drugim zaś stanowią przejaw osiągniętej dominacji.
Kodeks spółek handlowych wyróżnia trzy podstawowe procesy restrukturyzacyjne możliwe do wdrożenia pomiędzy spółkami handlowymi: łączenie, przekształcenie, podział. Wszystkie uregulowane zostały we wspólnym tytule kodeksu (art. 491-584 k.s.h.). Niniejszy artykuł poświęcony jest ogólnemu omówieniu tychże procedur, ich szczegółowa prezentacja nastąpi natomiast w odrębnych artykułach.
I. Łączenie się spółek
Polskie prawo handlowe w ślad za regulacjami innych państw przewiduje podział na podstawowe sposoby łączenia się spółek:
-
połączenie przez przejęcie, które polega na tym, że następuje przeniesienie całego majątku spółki (przejmowanej) na inną spółkę (przejmującą) za udziały lub akcje, które spółka przejmująca wydaje wspólnikom spółki przejmowanej (łączenie się przez przejęcie), spółka przejmowana przestaje istnieć, a w jej prawa i obowiązki wstępuje spółka przejmująca – tzw. sukcesja uniwersalna (generalna);
-
połączenie przez zawiązanie nowej spółki, które polega na tym, że tworzony jest nowy podmiot, na który przechodzi majątek wszystkich łączących się spółek, a ich wspólnicy otrzymują udziały lub akcje nowej spółki; w tym wariancie połączenia wszystkie łączące się spółki przestają istnieć, a w ich miejsce wstępuje spółka nowozawiązana.
Począwszy od 20 czerwca 2008 roku możliwe jest także dokonanie transgranicznego połączenia z udziałem polskich spółek kapitałowych oraz spółki komandytowo-akcyjnej. Procedurę tą szczegółowo określają przepisy art. 5161 – 51618 k.s.h.).
Proces łączenia się spółek nie jest wszakże dostępny w równym stopniu dla wszystkich podmiotów. Ustawodawca przewiduje tutaj dwa rodzaje ograniczeń podmiotowe i przedmiotowe:
-
spółki osobowe mogą łączyć się jedynie poprzez zawiązanie spółki kapitałowej, a spółka osobowa łącząca się ze spółką kapitałową nie może być spółką przejmującą albo nowozawiązaną (ograniczenia podmiotowe),
-
nie mogą łączyć się spółki w likwidacji, które rozpoczęły podział majątku, ani spółki w upadłości niezależnie od tego czy są spółkami osobowymi, czy kapitałowymi (ograniczenia przedmiotowe).
Najważniejszymi następstwami połączenia są wstąpienie spółki połączonej w sytuację prawną spółek przejmowanych albo łączących się w drodze fuzji, uzyskanie przez wspólników tychże spółek statusu wspólników spółki połączonej oraz ustanie bytu ww. spółek.
Połączenie zatem może być przejawem dominacji jednych podmiotów nad innymi, gdy dochodzi do połączenia przez przejęcie, a także próbą połączenia działań w celu przetrwania na rynku, gdy dochodzi do fuzji.
II. Podział spółek
W odróżnieniu od łączenia się spółek, podziałowi mogą podlegać jedynie spółki kapitałowe. Z wyłączeniem spółek w likwidacji, które rozpoczęły podział majątku oraz spółek w upadłości. Nie może zostać podzielona także spółka akcyjna, której kapitał zakładowy nie został pokryty w całości.
Podział spółki kapitałowej może być dokonany na jeden z czterech przewidzianych w kodeksie spółek handlowych sposobów:
-
przez przeniesienie całego majątku spółki dzielonej na inne spółki za udziały lub akcje spółki przejmującej, które obejmują wspólnicy spółki dzielonej (podział przez przejęcie),
-
przez zawiązanie nowych spółek, na które przechodzi cały majątek spółki dzielonej za udziały lub akcje nowych spółek (podział przez zawiązanie nowych spółek),
-
przez przeniesienie całego majątku spółki dzielonej na istniejącą i na nowo zawiązaną spółkę lub spółki (podział przez przejęcie i zawiązanie nowej spółki),
-
przez przeniesienie części majątku spółki dzielonej na istniejącą spółkę lub na spółkę nowo zawiązaną (podział przez wydzielenie).
Co do zasady, więc podział różni się od połączenia odwrotną strukturą podmiotową. W połączeniu kilka jednostek łączy się w jedną, przy podziale zaś jedna spółka dzielona jest pomiędzy kilka innych.
Możliwy jest również podział polegający na odłączeniu jedynie części spółki dzielonej i kontynuowanie bytu prawnego tej spółki. Dochodzi zatem jedynie do wydzielenia części jej majątku.
Skutki podziału zbliżone są do skutków połączenia, z uwzględnieniem jednakże dwóch poczynionych powyżej zastrzeżeń, co do struktury podmiotowej podziału oraz możliwości kontynuowania działalności przez spółkę dzieloną w ramach podziału przez wydzielenie.
Podział może prowadzić zarówno do rozdrobnienia dużej spółki na kilka mniejszych spółek celowych, które wykonują zadania jedynie z określonego zakresu, jak również na wydzieleniu części majątku do innej spółki i następnie sprzedaży jej.
III. Przekształcenie
Procedura przekształcenia prowadzi do zmiany prawnej istniejącej spółki bez udziału innych podmiotów. Przykładowo spółka jawna przekształca się w spółkę z o.o., bądź spółka akcyjna w spółkę komandytowo-akcyjną.
W przekształceniu mogą brać udział wszystkie spółki handlowe oraz spółka cywilna. Do przekształcenia tej ostatniej stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące przekształcenia spółki jawnej w inną spółkę handlową, z tym że do skutków przekształcenia stosuje się art. 26 § 5 k.s.h. Możliwe są przy tym wszelkie konfiguracje podmiotowe, tzn.:
-
przekształcenie spółki osobowej w spółkę osobową,
-
przekształcenie spółki osobowej w spółkę kapitałową,
-
przekształcenie spółki kapitałowej w spółkę kapitałową,
-
przekształcenie spółki kapitałowej w spółkę osobową.
Z przekształcenia wyłączone są jedynie spółki w likwidacji, które rozpoczęły podział majątku oraz spółki w upadłości.
Spółce przekształconej przysługują wszystkie prawa i obowiązki spółki przekształcanej, a wspólnicy spółki przekształcanej uczestniczący w przekształceniu stają się z dniem przekształcenia wspólnikami spółki przekształconej.
Przekształcenie dokonywane jest w celu zmiany reżimu prawnego panującego w spółce, czy to aby zmniejszyć, bądź wyeliminować odpowiedzialność wspólników, bądź też w wykonaniu optymalizacji podatkowej.